Rynek w Gliwicach to kwadratowy plac o wymiarach około 75 na 75 metrów, który stanowi serce miasta od XIII wieku. W centrum stoi ratusz, przed którym uwagę przyciąga barokowa fontanna z Neptunem, a wokół rozciągają się kamienice z charakterystycznymi podcieniami. To miejsce, gdzie historia splata się z codziennym życiem miasta – tu odbywają się wydarzenia kulturalne, spotkania mieszkańców i targi, a liczne kawiarnie i restauracje tworzą przyjemny klimat do odpoczynku.
- średniowieczny układ ulic
- barokowa fontanna Neptuna
- historyczny ratusz z wieżą
- lokalne wydarzenia kulturalne
- malownicze kawiarnie i restauracje
Średniowieczny układ, który przetrwał wieki
Gliwice otrzymały prawa miejskie prawdopodobnie w drugiej połowie XIII wieku, a Rynek wyznaczono zgodnie z typowym dla tego okresu planem urbanistycznym. Z każdego narożnika placu odchodzą po dwie uliczki – rozwiązanie charakterystyczne dla śląskich miast lokacyjnych. Taki układ przypominający szachownicę zachował się niemal bez zmian do dziś, co czyni gliwicką starówkę jednym z lepiej zachowanych przykładów średniowiecznego planowania przestrzennego na Śląsku.
W XIV wieku miasto otoczyły mury obronne chroniące rynek z ratuszem i nieodległym kościołem Wszystkich Świętych. Choć same mury nie przetrwały w całości, ich fragmenty można jeszcze odnaleźć, a układ przestrzenny pozostał nienaruszony. To właśnie ta ciągłość sprawia, że spacerując po Rynku, można poczuć atmosferę dawnego miasta handlowego, które rozwijało się przy przeprawie przez Kłodnicę na szlaku z Małopolski przez Bytom do Wrocławia.
Ratusz i fontanna Neptuna – symbole miasta
Centralnym punktem Rynku jest ratusz, którego historia sięga średniowiecza, choć obecny wygląd to efekt licznych przebudów. Budynek został zniszczony podczas wielkiego pożaru w 1601 roku, a kolejne stulecia przyniosły dalsze zmiany. Dziś dominują w nim cechy klasycystyczne, choć wnętrze zachowało podobno elementy gotyckie.
W 1842 roku radca budowlany Uhlig zaprojektował przebudowę ratuszowej wieży – wtedy zamontowano zegar miejski, hełm pokryto miedzianą blachą, a na szczycie umieszczono nową gałkę z iglicą. Podczas remontu w 2002 roku otwarto tę gałkę i znaleziono w niej prawdziwy skarb: ręcznie pisaną kronikę miejską oraz inne pamiątki z historii Gliwic. Obecnie ratusz pełni nadal swoje funkcje – mieści się w nim między innymi Pałac Ślubów, gdzie zawierane są śluby cywilne.
W ścianach ratusza wmurowano dwie tablice upamiętniające przemarsz wojsk Jana III Sobieskiego przez Gliwice w drodze na odsiecz Wiednia – pierwszą ufundowano z okazji 200. rocznicy tego wydarzenia, drugą przy 300. rocznicy.
Przed ratuszem stoi XVIII-wieczna fontanna z Neptunem, która przypomina o historycznych związkach Gliwic z morzem. Połączenie to umożliwił Kanał Gliwicki, który niegdyś pozwalał na transport wodny do Odry i dalej do Bałtyku. Fontanna przedstawia Neptuna jadącego na rybie i trzymającego ster – to jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli miasta i ulubione miejsce na pamiątkowe zdjęcia.
Kamienice z podcieniami i powojenna odbudowa
Średniowieczna zabudowa Rynku nie przetrwała do naszych czasów. Większość obecnych kamienic powstała w XIX i XX wieku, a ich wygląd luźno nawiązuje do stylu renesansowego i klasycystycznego. Podczas II wojny światowej zabudowa została poważnie zniszczona, a to co widzimy dzisiaj to w dużej mierze efekt powojennej odbudowy prowadzonej po 1946 roku.
Za obecny charakter Rynku odpowiada architekt Franciszek Maurer, absolwent Politechniki Lwowskiej i późniejszy profesor Politechniki Śląskiej. To jego wizja sprawiła, że Rynek zachował spójny, przytulny klimat, a kamienice zyskały charakterystyczne podcienia, które dziś tworzą zadaszony ciąg spacerowy wokół placu. W starszych budynkach zachowały się jeszcze sklepione piwnice – ślad dawnej architektury.
Warto przyjrzeć się poszczególnym kamieniczkom, bo wiele z nich kryje ciekawe historie. Szczególną uwagę zwraca budynek pod numerem 25, znajdujący się w narożniku przy wylocie ulicy Bytomskiej. Należał on do rodziny Troplowitzów, gliwickich Żydów, z której pochodził urodzony w Gliwicach Oscar Troplowitz – farmaceuta i przedsiębiorca znany z działalności w firmie Beiersdorf, twórca między innymi kremu Nivea.
Handel, jarmarki i życie społeczne
Od początku swojego istnienia Rynek był głównym miejscem życia politycznego, gospodarczego i społecznego miasta. Wokół niego mieszkał trudniący się handlem i przedsiębiorczością patrycjat miejski, tu odbywały się różnego rodzaju uroczystości i targi. Poniedziałkowe targi oraz wielodniowe jarmarki organizowane kilka razy w roku stanowiły podstawę miejskiej gospodarki.
W XVII wieku Gliwice uzyskały cesarski przywilej urządzania do sześciu jarmarków rocznie, a w drugiej połowie XVIII wieku organizowano ich już osiem. Handel skupiał się wyłącznie na placu targowym obok ratusza, gdzie swoje miejsca miały liczne kramy i stragany – przede wszystkim ławy rzeźników, piekarzy, garncarzy i szewców. Do końca XVIII wieku najliczniejszy i najbogatszy cech tworzyli sukiennicy, a handel suknem był nader intratnym zajęciem.
Podczas prac archeologicznych przeprowadzonych w 2010 roku przy okazji wymiany nawierzchni Rynku odkryto studnie i inne ślady dawnego życia miasta.
Rynek dziś – kultura, gastronomia i wydarzenia
Współczesny Rynek w Gliwicach to tętniące życiem miejsce spotkań mieszkańców i turystów. Pod podcieniami i w przylegających uliczkach działają liczne kawiarnie, restauracje i puby, które szczególnie w ciepłe dni wystawiają ogródki na zewnątrz. To dobry punkt startowy do zwiedzania gliwickiej starówki – stąd można ruszyć w stronę zabytkowej Radiostacji Gliwice, kościoła Wszystkich Świętych czy zamku piastowskiego.
Na Rynku regularnie odbywają się wydarzenia kulturalne, koncerty, jarmarki świąteczne i inne imprezy miejskie. Pod numerem 3/2 mieści się Kolejkowo Gliwice – miniaturowy świat kolejowy, który przyciąga rodziny z dziećmi. W ostatnich latach przeprowadzano renowację kamieniczek oraz prace mające na celu zwiększenie liczby zieleni i poprawę komfortu przebywania na placu, zwłaszcza w upalne dni.
Dla kogo i praktyczne informacje
Rynek w Gliwicach to miejsce uniwersalne – spodoba się miłośnikom historii i architektury, którzy docenią średniowieczny układ urbanistyczny i powojenną odbudowę, ale też osobom szukającym po prostu przyjemnego miejsca na kawę czy spacer. Rodziny z dziećmi znajdą tu wiele lokali gastronomicznych i możliwość odwiedzenia Kolejkowa, a wieczorem Rynek zmienia się w miejsce spotkań przy muzyce i dobrej kuchni.
Dostęp do Rynku jest bezpłatny i całodobowy – to publiczna przestrzeń miejska. Można tu przyjść o każdej porze, choć największy ruch panuje w weekendy i podczas organizowanych wydarzeń. Na spacer warto przeznaczyć około 30-45 minut, choć jeśli połączy się go z odwiedzeniem któregoś z lokali czy Kolejkowa, można spędzić tu znacznie więcej czasu.
Dojazd jest prosty – Rynek znajduje się w samym centrum Gliwic, kilka minut spacerem od dworca kolejowego. Można dojechać komunikacją miejską, liczne linie tramwajowe i autobusowe mają przystanki w pobliżu. Dla zmotoryzowanych dostępne są płatne parkingi w okolicy, choć w centrum znalezienie miejsca w godzinach szczytu może być wyzwaniem. Najlepiej zostawić samochód na parkingu poza ścisłym centrum i przejść się pieszo – starówka jest niewielka i przyjemna do zwiedzania na piechotę.
Warto połączyć wizytę na Rynku z odkrywaniem innych atrakcji gliwickiej starówki – fragmentów murów miejskich, Palmiarni Miejskiej czy wspomnianej Radiostacji Gliwice, jednej z najwyższych drewnianych konstrukcji w Europie. Klimatyczne uliczki wokół Rynku zapraszają do spacerów, a lokalne kawiarnie i restauracje oferują zarówno tradycyjną śląską kuchnię, jak i współczesne kulinarne propozycje.