Port przy ulicy Karola Miarki 8 w Zabrzu to miejsce, gdzie XIX-wieczna Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna wychodziła na powierzchnię. Tutaj kończyły się podziemne korytarze ciągnące się przez 14 kilometrów pod Śląskiem, a węgiel z kopalni ładowano na barki płynące dalej Kanałem Kłodnickim. Dziś to jeden z trzech punktów wejściowych do kompleksu Muzeum Górnictwa Węglowego, choć większość zwiedzających wybiera bardziej efektowne trasy z innych lokalizacji.
Wylot sztolni nie jest przypadkowym miejscem na mapie Zabrza. To stąd rozpoczynała się wodna droga węgla do portów Europy Zachodniej.
- najdłuższa hydrotechniczna budowla podziemna
- fascynująca historia transportu węgla
- możliwość zwiedzania podziemnych korytarzy
- unikalne połączenie z Kanałem Kłodnickim
- część Muzeum Górnictwa Węglowego
Historia portu górniczego na Miarki
Budowę Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej rozpoczęto w 1799 roku. Kopalnia Królowa Luiza miała problem – woda zalewała wyrobiska, a pompowanie jej na powierzchnię kosztowało fortunę. Rozwiązaniem okazała się sztolnia, czyli poziomy korytarz lekko nachylony w stronę wylotu, którym woda mogła spływać grawitacyjnie.
Prace trwały 63 lata. Ostatecznie sztolnia osiągnęła ponad 14 kilometrów długości i połączyła kopalnię w Zabrzu z kopalnią Król w Chorzowie. Po drodze odwadniała ponad 20 państwowych i prywatnych kopalń. Właściciele prywatnych kopalń musieli płacić na jej utrzymanie – stąd człon „dziedziczna” w nazwie. Ten obowiązek przechodził na spadkobierców.
Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna była najdłuższą hydrotechniczną budowlą podziemną związaną z wydobyciem węgla kamiennego na świecie. Jej pierwszy odcinek służył do transportu węgla już od 1806 roku.
Port przeładunkowy przy wyjściu sztolni miał kluczowe znaczenie logistyczne. Węgiel wydobyty w kopalniach trafiał tu podziemnymi korytarzami, by następnie zostać załadowanym na barki. Kanał Kłodnicki, którego początek dawał właśnie wylot sztolni, łączył Śląsk z Odrą. Jedna barka mogła zabrać około 4 tony węgla. Spływ obciążonych łodzi trwał w XIX wieku kilka godzin.
Co działo się ze sztolnią po wojnie
Po II wojnie światowej kopalnia działała nadal, choć oczywiście zmieniła nazwę – niemiecka „Królowa Luiza” nie pasowała do nowej rzeczywistości. W latach 50. XX wieku wylot sztolni został jednak zablokowany. Podziemne tunele zaczęły się wypełniać mułem i osadem.
Wystarczyło jedno pokolenie, by mieszkańcy zapomnieli o podziemnych korytarzach biegnących pod ich stopami. Młodzi nie wierzyli opowieściom dziadków o sztolni – wydawało się to nierealne. Przez dekady nikt nie pamiętał, że zaledwie 40 metrów pod centrum Zabrza wiedzie kilometrowa sieć wyrobisk.
Dopiero wieloletnie prace remontowe i renowacyjne przywróciły sztolni życie. Kompleks Sztolnia Królowa Luiza został udostępniony turystom jako część Muzeum Górnictwa Węglowego.
Lokalizacja Portu na tle całego kompleksu
Kompleks Sztolnia Królowa Luiza ma trzy lokalizacje w Zabrzu. Port przy ulicy Karola Miarki 8 to wylot Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej. Druga lokalizacja znajduje się przy ulicy Wolności 408-410 – tam mieści się zabytkowa łaźnia łańcuszkowa i punkt wyjścia dla podziemnego spływu łodziami. Trzecia to ulica Mochnackiego 12, gdzie był dawny szyb Wilhelmina.
Łącznie podziemne wyrobiska Sztolni Królowej Luizy liczą niemal 5 kilometrów tras turystycznych. Razem z Kopalnią Guido (5,5 km) tworzą największy podziemny kompleks muzealny na Śląsku.
Zwiedzanie i atrakcje podziemne
Ze względu na bogactwo wyrobisk istnieje kilka wariantów tras tematycznych. Największą atrakcją kompleksu jest podziemny spływ sztolnią – najdłuższy tego typu w Europie. Łodzie płyną XIX-wiecznymi korytarzami, mijając porty i mijanki wybudowane po to, by barki z węglem mogły się sprawnie mijać. Obecnie ten sam odcinek, który w XIX wieku zajmował kilka godzin, pokonuje się w 40 minut.
W tunelach zainstalowano efekty świetlne i multimedialne prezentacje opowiadające lokalne legendy. Spływ kończy się właśnie w kopalnianym porcie w centrum Zabrza – przy ulicy Miarki.
Inne trasy prowadzą przez pokład węgla o grubości ponad 6 metrów. Na trasach można zobaczyć wielkogabarytowe maszyny górnicze, przejechać się kolejką górniczą Karlik, obejrzeć ekspozycje o zagrożeniach w kopalniach.
Sztolnia przebiega zaledwie 40 metrów pod centrum Zabrza. Powyżej stoją domy, jeżdżą samochody, ludzie chodzą po chodnikach – a pod ziemią płyną łodzie z turystami.
Dla kogo to miejsce
Kompleks sprawdzi się dla różnych grup. Rodziny z dziećmi docenią przejażdżkę łodzią i kolejką górniczą – to konkretna przygoda, nie tylko oglądanie. Miłośnicy historii przemysłu znajdą tu autentyczne wyrobiska i maszyny z XIX wieku. Osoby szukające nietypowych atrakcji będą zadowolone – gdzie indziej popływa się łodzią 40 metrów pod ziemią?
Trzeba jednak pamiętać, że to prawdziwa kopalnia. Temperatura pod ziemią wynosi około 14 stopni przez cały rok. Wilgotno. Warto zabrać kurtkę nawet w środku lata.
Informacje praktyczne – ceny, godziny, dojazd
Lokalizacja: Wylot sztolni (Port) znajduje się przy ulicy Karola Miarki 8 w Zabrzu. Główne punkty sprzedaży biletów i rozpoczęcia zwiedzania to ulica Wolności 408-410 oraz ulica Mochnackiego 12.
Ceny biletów: Zależą od wybranej trasy. W ramach akcji promocyjnych (np. Happy Hours) bilety można kupić taniej – nawet do 25 złotych zniżki w wybranych godzinach. Standardowe ceny wahają się od około 35 złotych za krótsze trasy edukacyjne do wyższych za pełny spływ sztolnią.
Czas zwiedzania: Spływ łodzią trwa około 40 minut. Pełne zwiedzanie z trasami naziemnymi może zająć 2-3 godziny.
Dojazd: Do Zabrza można dojechać samochodem (miasto leży przy autostradzie A4) lub komunikacją miejską z okolicznych miast aglomeracji śląskiej. Parking dostępny przy poszczególnych lokalizacjach kompleksu.
Rezerwacja: Ze względu na ograniczoną liczbę miejsc w łodziach i grupach zwiedzających warto rezerwować bilety wcześniej przez stronę Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu.
Kompleks Sztolnia Królowa Luiza wraz z Kopalnią Guido tworzy jedno muzeum – Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu, będące instytucją kultury miasta Zabrze współprowadzoną przez Samorząd Województwa Śląskiego. Warto sprawdzić aktualną ofertę tras i wydarzeń specjalnych, bo muzeum regularnie organizuje koncerty pod ziemią i lekcje edukacyjne w nietypowej scenerii.